Professor Marieke Liem verzorgde op 10 december jl. in Leiden de lezing i.h.k.v. Orange the World 2025: 'De Enge Man in de bosjes. Herkennen van de rode vlaggen die vooraf gaan aan femicide'. Marieke Liem doet met haar team onderzoek naar Femicide en zij heeft vanuit dat onderzoek ook de Femicide Monitor ontwikkeld. 

Onderstaand het verslag dat is geschreven door een van de aanwezigen, VVAO-lid van afdeling Leiden Paula Berends-Schellens. 

De lezing werd door VVAO Leiden georganiseerd in het kader van Orange the World. Voorafgaand aan de lezing vroeg Amnesty International Leiden aandacht voor de positie van vrouwen in Afghanistan.

Het was een zeer interessante lezing over een onderwerp dat velen na aan het hart ligt, zo bleek ook uit de uitvoerige gedachtewisseling en vragen aan het einde van de presentatie. Hieronder volgt een korte impressie van de lezing.

Liem noemt enkele definities van femicide: onder femicide kan de dood van alle vrouwen worden verstaan, als gevolg van welke oorzaak dan ook. Een andere definitie, ruimer, benoemt femicide als gender geweld tegen vrouwen, inclusief het falen van de staat om dit te voorkomen.

Dat ‘de enge man in de bosjes’ de belangrijkste oorzaak van femicide/geweld tegen vrouwen zou zijn, verwijst Liem naar het rijk der fabelen. In de meeste gevallen is de dader van geweld tegen vrouwen juist een bekende. Verder bestaan enkele mythes die het zicht op de feiten over femicide vertroebelen. Zo noemt Liem de mythe van de ‘rechtvaardige wereldtheorie’ en de mythe van het ‘pure kwaad’. Een van de kenmerken van de eerstgenoemde mythe is victim blaming; een kenmerk van de laatstgenoemde mythe is het opzettelijk kwaad toebrengen.

Het onderzoek van Liem gaat terug tot 2014. Het aantal dodingen van vrouwen vanaf dat moment is min of meer constant. De mate waarin gender bij het doden van vrouwen een rol speelt, is niet in alle gevallen gelijk. Zo is een moord (op een vrouw) in het criminele milieu veel minder genderbepaald (1%) dan in het geval van een (ex-)partnerdoding (60%). Tussen beide uitersten liggen onder meer de doding van een moeder/overige familie (15%) en een ‘ruzie’-dood (bijv. tussen buren) (5%).

In het vervolg van de lezing werkte Liem de gevallen van (ex-)partnerdoding nader uit.
 

Achtergronden van daders

Uit onderzoek is gebleken dat verschillende achtergronden van daders kunnen worden onderscheiden. Zo is vastgesteld dat 20% van de daders tijdens de handeling psychotisch was; bij 10% van de daders is vastgesteld dat zogenoemde pseudo-altruïstische motieven ten grondslag lagen aan de geweldshandeling; 17% van de daders kon als maatschappelijk kwetsbaar worden aangemerkt; en bij maar liefst 54% van de daders is vastgesteld dat sprake was van een narcistisch/”ego”-motief voor de geweldshandeling. Sommige daders vertonen kenmerken die bij meerdere deelverzamelingen passen.

Bij het narcistisch/”ego”-motief staat de zelfliefde van de dader (man) centraal. De vrouw is verantwoordelijk voor het (on)geluk van de man; de man ziet zijn vrouw als een statussymbool, als object, is daarop gefixeerd. Vaak is sprake van traditionele rolpatronen. Denk hierbij onder andere aan het kostwinnerschap van de man en het veel minder of niet (hoeven) werken door de vrouw.

De houding van de man kan (ook voor anderen) zichtbaar worden door de dwingende controle van de vrouw; het checken van telefoongebruik; het zoek maken van haar eigendommen; ruzie maken waar anderen bij zijn, of op het moment dat de vrouw naar een afspraak gaat (familie/vriendinnen); het controleren van die afspraken; het opleggen van verboden, dwang, etc.

Escalaties komen voor in de vorm van (be)dreigingen, daadwerkelijke mishandeling, stalking. De vrouw wordt in toenemende mate geïsoleerd. De omgeving (haar familie en vrienden/vriendinnen) is vaak bang en durft niet tegen de man op te staan. Het doel van de omgeving daarbij is het contact met de vrouw niet te verliezen.

Vaak is sprake van een toename van de zorgvraag door de vrouw (huisartsbezoek) zonder echter expliciete verwijzing naar de moeilijke relatie; incidenteel is sprake van een voorafgaande melding bij de politie. Verstoring van het wankele evenwicht in de relatie doet de situatie verergeren. Het verlies van werk door de man en/of het verbreken van de relatie door de vrouw zijn zeer riskant en vormen vaak de directe aanleiding voor de geweldshandeling.
 

Oppikken van signalen van belang

Liem benadrukt dat het oppikken van signalen over dit soort relaties door de indirecte schil rond de vrouw van belang zijn. Zij denkt hierbij aan buren, de school van de kinderen, de huisarts, collega’s van de vrouw, haar werkgever. Een melding bij Veilig Thuis (anoniem) hoort tot de mogelijkheden en kan leiden tot ingrijpen, inclusief het voorkómen van geweld tegen de vrouw.

Verder onderzoek is nodig. Een van de vragen betreft het onderzoek naar de achtergrond van tot nu toe onverklaarde of onverklaarbare (zelf)dodingen van vrouwen. Mogelijk kan een oorzaak gevonden worden in de relationele sfeer, bijvoorbeeld de dwingende controle, dreiging, etc., door de man.

Ondersteuning van het onderzoek is mogelijk via het Leids Universitair Fonds (LUF) door een donatie ten behoeve van het onderzoek van prof. Liem (https://www.luf.nl/draag-bij).

N.B. De slides van de lezing zijn hier binnenkort ook te bekijken.
Op de laatste slide staat ook de QR-code waarmee je het onderzoek financieel kunt ondersteunen.