6 minuten lezen

 

Donderdagavond 20:45 uur. Je rent met twee treden tegelijk de trap op naar je werkkamer. Je bent al een kwartier te laat voor de belafspraak met je broer. Hijgend plof je op je bureaustoel en grijpt je telefoon. Die gaat al over; het is je broer. Je hoort meteen de bezorgdheid in zijn stem. Hij begroet je niet en valt met de deur in huis: vanmiddag was hij bij jullie moeder. Die klaagt al maanden over vermoeidheid en pijn bij haar schouderbladen. ‘Niets om je zorgen over te maken, een paar nachten goed slapen en verder onderzoek is echt niet nodig’, zegt de huisarts. Je broer is er duidelijk niet gerust op en jij twijfelt ook.

 

Die twijfel is niet gek. Angela Maas, hoogleraar cardiologie voor vrouwen in het Radboudumc in Nijmegen, zegt het al dertig jaar: bekijk gezondheidsklachten van vrouwen niet door een ‘mannenbril’. Een vrouwenlichaam is nu eenmaal anders en ook hormonen spelen een rol. Zij doelt dan op de relatie tussen sekse en gezondheid. Een andere factor van betekenis is gender: de manier waarop wij – mannen en vrouwen – onze klachten verwoorden en er mee omgaan. En de manier waarop gezondheidsprofessionals daar weer op reageren. In dit interview vertellen onderzoekers Ilona Plug en Tessa Magnée, over de relatie tussen gezondheid, sekse en gender. Ze ontwikkelden – samen met internationale collega’s – een bijzonder hulpmiddel om gezondheidsonderzoekers te ‘verleiden’ rekening te houden met deze aspecten in hun onderzoek. Daar hebben we allemaal baat bij, zeggen ze.

 

Een toevallige ontmoeting?

Tot een jaar geleden kenden Ilona Plug en Tessa Magnée elkaar niet. Dat is bijzonder, omdat zij elke dag te maken hebben met gezondheid, sekse en gender. Magnée (35 jaar) als onderzoeker bij onderzoeksinstituut IVO, en als praktijkondersteuner GGZ (POH-GGZ) in een huisartsenpraktijk. Ze studeerde psychologie en schreef haar thesis over verschillen in ruimtelijk inzicht tussen mannen en vrouwen. Als POH-GGZ valt het haar op dat er minder vaak mannen op consult komen. 

 

Ilona Plug Radboud Universiteit Tessa Magnée, IVO

Ilona Plug, Radboud Universiteit en Tessa Magnée, IVO

 

Plug (25 jaar) doet promotieonderzoek aan de Radboud Universiteit in Nijmegen over de rol van sekse en gender in taalgebruik in de communicatie tussen huisartsen en patiënten. Dat haar invalshoek taal is, is niet toevallig. Ze studeerde Nederlandse Taal & Cultuur en haalde haar master in Taal & Communicatie.

Met zulke overlappende vakgebieden was het een kwestie van tijd voordat ze elkaar ontmoetten. Dat gebeurde in de zomer van 2019 in Rotterdam tijdens de summerschool Gender in research van NIHES (Netherlands Institute for Health Sciences).

 

Sekse en gender: what’s in a name?

Vrouwen kletsen graag, mannen hebben aan één woord genoeg. Ballet is voor meisjes, jongens gaan op voetbal en verpleger is een vrouwenbaan en loodgieter een mannenberoep. Zo maar een paar voorbeelden van opvattingen over de verschillen tussen mannen en vrouwen. Hoe komen we aan deze opvattingen en hoe passen de begrippen sekse en gender daarin?

Plug en Magnée: ‘Als wij het over sekse hebben, dan bedoelen we de biologische verschillen tussen mannen en vrouwen. Chromosomen, voortplantingsorganen en hormonen bepalen het biologische geslacht, de sekse. Sekse wordt bij de geboorte vastgesteld: vrouw, man of bij een variatie in vrouwelijke en mannelijke geslachtskenmerken X (intersekse).

 

Vrouwen kletsen graag, mannen hebben aan één woord genoeg. Ballet is voor meisjes, jongens gaan op voetbal en verpleger is een vrouwenbaan en loodgieter een mannenberoep.

 

Gender verwijst naar hoe we onszelf en anderen zien en hoe we ons voelen: man, vrouw, iets daar tussen in of iets anders. Je kunt het zien aan ons gedrag, in de kleren die we dragen, de taal die we gebruiken. Gender is gebaseerd op sociale en culturele factoren zoals opvoeding en de opvattingen en verwachtingen die we hebben over wat typisch mannelijk of vrouwelijk is, hoe we denken over de rollen die mannen en vrouwen kunnen spelen in onze samenleving. Omdat deze ideeën cultureel bepaald zijn, verschillen ze ook per cultuur en ze veranderen ook in de loop van de tijd. Vaak zijn we ons niet bewust van onze, soms stereotype, opvattingen.’

 

Mannen en vrouwen verschillen in gezondheid

‘Men die quicker, but women get sicker’ stelt de Canadese hoogleraar Women’s Health, Donna Stewart. Vrouwen worden weliswaar ouder dan mannen, ook in Nederland, maar de laatste jaren van hun leven laat hun gezondheid te wensen over. 

Sekse verklaart soms het verschil in gezondheid tussen mannen en vrouwen. Denk aan hoge bloeddruk bij zwangerschap. Daarnaast is er een aantal ziekten die bij vrouwen meer voorkomen zoals borstkanker, eetstoornissen, sommige auto-immuunziekten en psychische problemen als depressies en angststoornissen. En het coronavirus COVID-19 lijkt juist mannen zwaarder te treffen dan vrouwen. Er worden meer mannen ziek en er sterven ook meer mannen.

 

Rekening houden met verschillen

Biologische verschillen verklaren dus voor een deel de verschillen in gezondheid. Maar er speelt meer, aldus Magnée en Plug. ‘Het gaat ook om verschillend gedrag van mannen en vrouwen: van patiënten en cliënten, hun familie én van zorgprofessionals. Hier komt gender om de hoek kijken. Een voorbeeld: meisjes met ADHD laten vooral onnadenkend en impulsief gedrag zien en veel minder het hyperactieve gedrag dat je bij jongens ziet. Meisjes gaan ook anders om met ADHD en maskeren de gevolgen van hun gedrag beter. Ouders en gezondheidsprofessionals denken dan ook niet zo snel aan ADHD bij deze meisjes.’ 

 

Rekening houden met sekse en gender voorkomt over- en onderbehandeling.

 

Magnée noemt ook een voorbeeld uit de GGZ-praktijk. ‘Professionals stellen eerder de diagnose ‘depressie’ bij vrouwen dan bij mannen. Ook wanneer deze mannen en vrouwen gelijk scoren op gestandaardiseerde vragenlijsten. Met als gevolg dat vrouwen doorverwezen worden naar een therapeut en mannen het advies krijgen om het ‘maar wat rustiger aan te doen.’ Mannen zijn dan, zegt Magnée, in het nadeel, want zij krijgen geen behandeling aangeboden die hen zou kunnen helpen. En dit terwijl mannen sowieso al terughoudender zijn met hulp vragen bij dit soort problemen.’

Rekening houden met sekse en gender is dus in het belang van patiënten, cliënten en gezondheidsprofessionals. Het voorkomt over- en onderbehandeling. Om er rekening mee te kunnen houden zijn twee zaken belangrijk, aldus Magnée en Plug: je bewust zijn van je eigen opvattingen over mannelijkheid/vrouwelijkheid én kennis ontwikkelen én gebruiken.

 

Kennis ontwikkelen en gebruiken

Bij die kennisontwikkeling spelen onderzoekers een belangrijke rol. Plug: ‘Het meenemen van sekse en gender in een onderzoeksopzet is nog geen routine. Kijk maar naar het geneesmiddelenonderzoek. Daar wordt bijvoorbeeld sekse nog steeds niet standaard meegenomen. Met als gevolg dat er een achterstand in kennis is als het gaat om de effecten van medicatie bij vrouwen.’

 

Tessa Magnée en Ilona Plug gezondheid en gender

Tessa Magnée (l) en Ilona Plug met 'Het verhaal van H'

 

Er zijn studies over de invloed van sekse en gender op gezondheid, maar die staan blijkbaar niet op het netvlies van onderzoekers. Hoe kun je onderzoekers stimuleren om sekse en gender wél mee te nemen in hun onderzoek? Plug en Magnée zochten naar een methode om dat te bereiken. Dat werd het Verhaal van H.

 

Het verhaal van H

Magnée: ‘Tijdens de summerschool Gender in research, bedachten we – samen met vier internationale collega’s - het verhaal van H; een beeldverhaal waarin we wetenschappelijke kennis over gezondheid, gender en sekse kernachtig neerzetten en die kennis illustreren met korte stripverhalen. Omdat we met een internationale groep werkten, is het verhaal in het Engels: A Journey of Gender in Health.

We kregen 8000 euro van ZonMw om het idee uit te werken. Dat was nog een hele uitdaging omdat we – na de summerschool – allemaal weer terug gingen naar onze eigen werkplek: Canada, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Nederland. En daarnaast werkten we met 12 verschillende artiesten uit Canada, Australië, Trinidad en Tobago en de Verenigde Staten. Maar met Skype en de mail is het ons gelukt’, zegt Plug, terwijl ze trots het, nog naar drukinkt ruikend, beeldverhaal omhoog houdt.

Plug licht verder toe: ‘H staat voor Humanity, de mens, en is genderneutraal. In het beeldverhaal volg je H van geboorte tot ouderdom en zie en lees je hoe H op allerlei manieren in aanraking komt met de medische wereld en wat daar dan gebeurt. We konden op deze manier allemaal onze eigen expertise inbrengen en verschillende onderwerpen introduceren zoals voeding en eetstoornissen, hart- en vaatziekten, depressie, maar ook verschillen in copingstijlen, in zelfmanagement, de communicatie in de huisartspraktijk en stereotypen in het medisch onderwijs.’

 

Tekst Gender en GGZ Gender en GGZ

 Het thema 'gender & depressie' (tekst: Tessa Magnée; beeld: Tim Singleton)

 

Met het beeldververhaal alleen ben je er niet, zeggen Plug en Magnée. Daarom organiseerden ze, net als hun collega’s in het buitenland, workshops met onderzoekers. ‘Het beeldverhaal is gericht op bewustwording; in de workshops gaan we ook in op vragen als hoe je onderzoek ‘gendersensitief’ kunt opzetten en hoe je resultaten goed kunt presenteren. En natuurlijk vragen we ook reacties op het beeldverhaal. Die zijn tot nu toe overwegend positief. We kregen ook als tip om het boekje te verspreiden onder zorgprofessionals. Daar kan het feit dat het in het Engels is, een barrière zijn. Voor onderzoekers geldt dat veel minder; daar is Engels vaker de voertaal.’

 

Zet je bril af

‘Een paar nachten goed slapen en verder onderzoek is echt niet nodig’ zei de huisarts tegen je moeder. Misschien heeft hij gelijk. Het Verhaal van H laat echter ook een andere mogelijkheid zien. Het kan zijn dat een tweede gesprek tot andere inzichten leidt. Een vrouwenlichaam is immers anders. Dan is het wel zaak dat alle betrokkenen - je moeder, je broer, jijzelf en de huisarts - die mannen- of vrouwenbril afzetten. En zich, met een open blik, afvragen ‘Welke zorg heeft deze persoon nodig?’

 

 

Meer lezen over gender in MAAK! KENNIS?

Angela Maas over vrouwenharten

Hoe doorbreken we stereotyperingen?