5 minuten lezen

 

Op het Internationaal Film Festival Rotterdam 2020 ging onlangs de nieuwste film van Annette Apon in première: Leonie, actrice en spionne. Leonie Brandt was een actrice en (dubbel)spionne in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Maar in tegenstelling tot die andere spionne Mata Hari, is er over Leonie maar weinig bekend. Willemijn Schretlen bekeek de film samen met Apon en sprak met haar over haar zoektocht naar de vrouw achter Leonie Brandt. Kernvraag: Wie was Leonie Brandt?

 

Wie was Leonie Brandt?

Leonie Brandt heeft nauwelijks iets tastbaars achtergelaten. Wat we zeker weten is dat ze echt heeft geleefd: van 1901 tot 1978. Apon gebruikte de biografie Leonie. Het intrigerende leven van een Nederlandse dubbelspionne van Gerard Aalders als basis voor haar film.

Leonie Brandt werd in 1901 geboren in Aken in een mijnwerkersfamilie, maar ze zou verwekt zijn door een anonieme heer van adel. Iets wat ze mogelijk zelf verzonnen heeft. Ze vestigde zich in Amsterdam en trouwde met een rijke bakker die beroemd was om zijn amandelkrullen. Als actrice stond ze op de planken in de Amsterdamse schouwburg, ze schreef zelf ook toneelstukken en hield zich daarnaast bezig met spionageachtige activiteiten.

Over die spionageactiviteiten is veel onduidelijk. Behartigde ze in de Tweede Wereldoorlog de Duitse activiteiten in Den Haag of de Nederlandse belangen in Berlijn? Ze speelde een rol in de ‘Paneelclub’ in het Amsterdamse Hirschgebouw, waarvan artiesten, diplomaten en werknemers van een aantal Europese geheime diensten lid waren en waar telefoongesprekken werden afgeluisterd. En wat moeten we denken van de ‘stadhoudersbrief’ die prins Bernhard in april 1942 aan Hitler zou hebben geschreven en waarin hij zichzelf zou hebben aangeboden als een soort filiaalchef van Nederland. Die brief is nooit boven tafel gekomen. Leonie heeft als eerste gesuggereerd dat die mogelijkerwijs bestond. In de oorlog werd ze opgepakt op verdenking van dubbelspionage en naar kamp Ravensbrück afgevoerd. Na de oorlog ging ze terug naar Nederland en kwam in dienst bij het Bureau Nationale Veiligheid (BNV) en bij de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD). Dit zijn maar een paar opvallende zaken uit haar turbulente leven.

 

Hoe krijg je dat voor elkaar, een film maken over een vrouw die nauwelijks iets heeft achtergelaten?

Apon kon niet beschikken over bewegend beeldmateriaal van Leonie en over de gebeurtenissen in haar leven hangt een mysterieuze waas. Wat is feit en wat is fictie? Apon: ‘Het heeft lang geduurd voor ik de juiste vorm voor ogen had. Ik besloot een combinatie te maken van oude foto’s van Leonie, van filmscènes uit haar tijd met andere actrices en combineerde die met nieuw opgenomen scènes. Voor deze nieuwe scènes vroeg ik acteurs Cas Enklaar als Brandts advocaat en Martijn van der Veen als de onderzoeker van het NIOD. En Rifka Lodeizen werd de stem van Leonie.'

 

Cas Enklaar, Martijn van der Veen, acteurs Leonie. Film

Cas Enklaar en Martijn van der Veen

 

In het archief van Eye waar veel films uit de jaren ’10 van de vorige eeuw te vinden zijn, zocht Apon in de zogenoemde Desmet-collectie naar filmfragmenten uit de tijd van Leonie. Apon: ‘Een fragment dat te duur was kon ik helaas niet gebruiken. Het materiaal is zonder geluid. Een gedeelte van de muziek bij deze film heb ik van een internetsite waar je goedkope stukjes muziek kunt kopen, die je kan uitzoeken op steekwoorden. Maar daarnaast heeft componist Harry de Wit een zeer uitgebreide score gecomponeerd die de muziek naar een hoger niveau heeft getild.’

 

Still uit film Leonie van Annette Apon.

Filmfragment: actrice en tijdgenote Asta Nielsen in 'Nach dem Gesetz'.

 

 

Feit en fictie

Dat feit en fictie ook in deze film door elkaar lopen past natuurlijk helemaal bij het leven van Leonie. Haar zoon zag de film waarin een mooi fragment met een dansende Leonie op een tafel. Geërgerd liet hij Apon weten dat zijn moeder nooit op een tafel had gedanst. We zullen het niet weten. Wat we wel weten is dat Apon een prachtige film heeft gemaakt over een intrigerende vrouw, waarbij je als kijker zelf kunt invullen wie Leonie Brandt nu eigenlijk is.

 

 

Wie is filmmaker Annette Apon?

Toen ze 15 jaar was, ontdekte Annette Apon het medium film. Het waren de jaren zestig, een dynamische periode waarin prachtige films werden gemaakt die velen van ons zich nog zullen herinneren, denk aan de films van de nouvelle vague, of de bijzondere Italiaanse en Oost Europese films. Ze werd een filmfan, hield ook van de klassieke Hollywoodfilms en wilde regisseur worden. Na haar eindexamen ging ze dan ook naar de filmacademie.

Samen met anderen richtte Apon het filmblad Skrien op en in 1974, toen ze de filmacademie had voltooid, behoorde ze tot de medeoprichters van het filmcollectief Amsterdams Stadsjournaal.

 

Annette Apon. Filmmaker. Leonie Brandt.

Annette Apon 

Een aantal jaren later maakte ze met het filmcollectief 16mm films voor actiegroepen, buurthuizen, scholen of de vakbond die vaak als voorfilm draaiden in The Movies. Uit het Amsterdams Stadsjournaal ontstond Studio Nieuwe Gronden voor vrijere (speel)films.

In 1982 maakte Apon haar eerste speelfilm 'Golven' geïnspireerd door het boek van Virginia Woolf 'The Waves' ('De golven', vertaald door Gerardine Franken). Er is geen duidelijk plot maar het boek is een monologue intérieur van verschillende personen. In de film worden gedachten verwoord, terwijl je kijkt naar situaties waarin die gedachten ontstaan. Apon: ‘In het begin zie je hoe de acteurs hun tekst repeteren. Later is er een scène waarin ze hun kleding passen. En dan hoor je de gedachtestemmen van de personages. Soms zie je ook alleen een locatie, een plek waarbij je hun gedachten hoort. Steeds is de relatie tussen het beeld en de stemmen op de geluidsband anders. De toeschouwer brengt die elementen bij elkaar.’ De muziek van Louis Andriessen gaf een extra dimensie aan de geluidsband. De film was een enorm succes.

Allerlei films volgden tot ze in 2012 door het van Gogh-huis te Zundert, waar men een expositie wilde inrichten over Henriette Roland Holst en haar man Rik, gevraagd wordt om over een film na te denken over Henriette. Ze neemt als basis de biografie van Elsbeth Etty, 'Liefde is heel het leven niet - Henriette Roland Holst 1869-1953'. Apon: ‘Henriette Roland Holst heeft me altijd gefascineerd als een vrouw die niet doet wat er van haar wordt verwacht, maar dichteres en voorvrouw van de socialistische beweging wordt.’ Ze maakt de film Droom en daad waarin beide kanten van Henriette mooi worden belicht. Van Henriette bestonden geen filmbeelden, wel veel foto’s, en verder moest ze het doen met haar teksten, haar gedichten, en beelden uit het archief van Eye filmmuseum. Op dvd kunnen we de film terugzien, een veelzijdig portret van Henriette Roland Holst en de tijd waarin ze leeft.

Tijdens het zoeken in het uitgebreide archief van Eye vond ze ook beeldmateriaal van Fien de la Mar. Tussen 1934 en 1940 is er een opleving geweest van de Nederlandse film omdat er in die jaren Duitse emigranten, regisseurs en cameramannen, naar Nederland kwamen. Over Fien de la Mar was nog geen film gemaakt. Mensen die haar gekend hadden waren er niet meer, maar een boekje met interviews van Jenny Pisuisse die mensen geïnterviewd had die Fien nog hadden gekend, bood uitkomst. Op haar eigen inventieve manier gaat Apon weer aan de slag met archiefbeelden en muziekfragmenten en laat acteurs de interviews uitspreken. Het wordt een sprankelende film van een grillige vrouw: Fien de la Mar. Ik wil gelukkig zijn. 

Met Leonie, actrice en spionne, maakte Apon als het ware een derde deel in een triologie over sterke vrouwen: Henriette, Fien en nu dan Leonie.

 

 

Bekijk hier de trailer van de film Leonie, actrice en spionne.