Het was de tweede keer in korte tijd dat ik Adelheid Roosen zag optreden. De eerste keer eind mei tijdens de Wijksafari AZC in Utrecht-Overvecht. En vervolgens op 2 juni tijdens het lustrumsymposium LEER! van de VVAO, de Vereniging van vrouwen met een hogere opleiding. Opnieuw trof mij haar oproep om afscheid te nemen van je (voor)oordelen. Pas dan kun je je echt verbinden met de ander, leren van de ander en jezelf verder ontwikkelen. Een boodschap die goed aansluit bij de missie van de 100-jarige VVAO.

 

Interactief programma

Onder begeleiding van Astrid Joosten ontvouwt zich een levendig en interessant programma. Er is een afwisseling van presentaties, interviews, muziek, discussie, films, een boekpresentatie, een gesproken column en theatrale opvoeringen door studenten van de Fontys Hogeschool voor de Kunsten (Fremdkörper). Je komt ogen en oren te kort. 

Joosten start het symposium door een aantal boegbeelden uit de vrouwenemancipatie de revue te laten passeren, zoals feministe en schrijver Johanna Naber en schilder uit de 17eeeuw Judith Leyster. In een korte film zien we in vogelvlucht de geschiedenis van de VVAO met vrouwen die strijden om te mogen studeren, om mee te doen aan verkiezingen, politiek actief te zijn en te blijven werken, ook na hun huwelijk.

 

VVAO lustrum Astrid Joosten

Astrid Joosten in gesprek met VVAO voorzitter Jeanne Martens.

 

Actuele speerpunten zijn empowerment en economische positieverbetering. Daarbij richt de VVAO zich, aldus voorzitter Jeanne Martens, op drie specifieke doelgroepen:

  • Jonge vrouwen: om hen te steunen bij hun streven werk en andere taken te combineren op zo’n manier dat hun economische zelfstandigheid en carrièremogelijkheden overeind blijven. 
  • 50+ vrouwen: die graag willen blijven werken en daarbij moeilijkheden ervaren vanwege hun leeftijd en soms ook door een achterstand in kennis en vaardigheden. 
  • Vrouwen met een migratieachtergrond: door hen een netwerk te bieden waarin zij verder kunnen leren, de Nederlandse samenleving beter kunnen leren kennen en zich echt verbonden gaan voelen met andere vrouwen in Nederland.

 

Durven en doorzetten

Het 100-jarig bestaan van de VVAO was voor journalist en historicus Alies Pegtel reden om een eeuw vrouwengeschiedenis samen te vatten in haar boek ‘Buitengewone vrouwen. In de voetsporen van Aletta Jacobs.’ In 15 portretten vertelt zij het verhaal van onder andere Els Borst, Marga Klompé en Angela Maas.

Martens overhandigt het eerste exemplaar van het boek aan Angela Maas. Maas is VVAO-lid en hoogleraar Cardiologie voor vrouwen aan het Radboud UMC. Toen zij wilde promoveren op de rol van oestrogeen bij het ontstaan van cardiovasculaire ziekten, vond zij geen gehoor bij de diverse professoren. Overtuigd dat vrouwen anders zijn dan mannen, ook als het gaat om hart- en vaatziekten, zette zij door. Nu is zij zelf hoogleraar en twijfelt bijna niemand meer aan het nut van aparte aandacht voor cardiologie voor vrouwen.

Maas is een vrouw die lef toont en volhoudt. Zij gelooft in eigen kunnen en aarzelt niet om buiten de gebaande paden te gaan. Die eigenschappen deelt zij met de drie vrouwen die vervolgens in korte ‘talks’ aan het woord komen: Jalila Essaïdi, Alkeline van Lenning en Adelheid Roosen.

 

Innovatie en kunst

Essaïdi is kunstenaar en ondernemer in Eindhoven. Haar specialisatie is biotechnologie en biologische kunst. In haar  project Mestic wordt mest en ander dierlijk afval omgezet in bruikbare, organische producten zoals stoffen voor de kledingindustrie. In 2016 organiseerde zij een modeshow met kleding van de Mestic-stoffen. Met Mestic levert zij niet alleen een bijdrage aan het terugdringen van het mestoverschot, maar ook aan de ontwikkeling van nieuwe, duurzame grondstoffen.

Die innovatiedrang en maatschappelijke betrokkenheid laat Essaïdi ook zien in haar Bulletproof Skinproject. Door een combinatie van menselijke huid en zijden draden van een speciaal soort spinnen, ontstaat een soepel en sterk weefsel. Het kan, zo bleek in het laboratorium, zelfs een kogel op langzame snelheid tegenhouden. Vandaar de naam: Bulletproof Skin. Haar droom is dat dit soort weefsels ingezet kunnen worden bij de behandeling van patiënten met brandwonden. Dat dit nog wel even kan duren, weerhoudt haar er niet van om door te gaan.

 

VVAO lustrum Jalila Essaidi

Jalila Essaïdi: "Het gaat mij om het proces, niet per se om het product."

 

Essaïdi deelt haar kennis graag met jonge mensen. Zo staat in haar BioArt Laboratories een aantal mierenboerderijen die onderdeel zijn van onderwijsprogramma’s voor lokale scholen. BioArt Laboratories is ook een erkend leerbedrijf voor mbo-studenten en Essaïdi nodigt regelmatig (jonge) onderzoekers uit om te experimenteren in haar laboratorium. Dat zij dan niet werken volgens een vooropgezet plan, is voor haar vanzelfsprekend. “Het gaat mij om het proces; niet per se om het product.” Lachend voegt zij eraan toe: “Alhoewel dat product natuurlijk voor mij als ondernemer ook belangrijk is.”

 

Half vol of half leeg?

Alkeline van Lenning is hoogleraar aan de Universiteit Tilburg. Haar onderzoek richt zich op het verband tussen lichaam en identiteit. Verder is zij gespecialiseerd in theorieën over gender. Vol humor, laat zij snel wat feiten over vrouwenemancipatie zien. En ja, het schiet nog niet erg op. Tenminste, als je ernaar kijkt vanuit het perspectief dat het glas altijd half leeg is.

Van Lenning is meer van het type van ’half vol’. Zij viert liever een half vol glas om vervolgens, zoals zij zegt, “door te gaan met de strijd.” Die strijd moet volgens haar wel verbreed worden. Emancipatie is in haar ogen nog te vaak een ‘vrouwending’, terwijl het volgens Van Lenning goed is voor ons allemaal: “De verandering zit ook bij mannen. Ook mannen hebben last van de masculiene wereld om hen heen. De discussie breder trekken helpt. En volhouden: frappez toujours”.

 

VVAO lustrum Alkeline van Lenning

Alkeline van Lenning: "Ook mannen hebben last van de masculiene wereld om hen heen."

 

Slow education

Van Lenning houdt zich niet alleen bezig met gender. Onlangs schreef zij, samen met wetenschapsfilosoof Herman de Regt, een nieuwe onderwijsvisie. Daarin breken zij een lans voor ‘slow education’. Volgens Van Lenning doen we te veel te snel. We reageren vaak intuïtief. Soms moet dat natuurlijk, bijvoorbeeld wanneer je iemand ziet die onder een auto dreigt te lopen. Die houd je tegen. Maar ‘fast thinking’ leent zich, volgens Van Lenning ook voor stereotyperingen. Voor snelle oordelen over mensen en situaties. En dat is nu niet iets waar de wereld per se beter van wordt.

Het onderwijs kan volgens Van Lenning een belangrijke bijdrage leveren aan een andere manier van denken. Een manier die bijdraagt aan een duurzame samenleving. Dat vraagt meer aandacht voor het proces van onderwijzen en minder focus op het product: x-aantal studenten aangenomen en met een diploma afgeleverd. Dat proces gaat over de verdieping zoeken, leren reflecteren, je inleven in de ander, feedback geven en kunnen ontvangen. Van Lenning noemt het ‘slow education’ en het draagt volgens haar bij aan karaktervorming. Belangrijk voor die duurzame samenleving.

 

Doorhuiver je oordeel

De focus leggen op het proces en zich inleven in de ander is precies dat wat Adelheid Roosen doet. Zij is artistiek leider van theatergezelschap/vrouwenbedrijf ZINA. Bekend van ‘De Gesluierde monologen’ en ‘De Wijksafari’. Roosen is altijd op zoek naar de verbinding met de ander; naar de inclusieve samenleving. Daarbij vraagt zij zich af: wat weet ik van jou? Wat weten we van elkaar? Welke vooroordelen hebben we? Om achter de antwoorden te komen, gebruikt ZINA de ‘adoptiemethodiek’. De acteurs brengen een aantal weken door bij de mensen waarmee en waarover zij een voorstelling willen maken. Zij dompelen zich onder in andere culturen, gewoonten en tradities. Roosen: “We gaan erin wonen.” En dat levert volgens haar vaak een keiharde confrontatie op met jezelf. Met alles wat je denkt en voelt. Ze noemt het ‘je oordeel doorhuiveren.’ Pas als je je vooroordelen kent, kun je ze loslaten en de verbinding aangaan met de ander. En in die verbinding is er ruimte voor een andere, zachtere en opener samenleving.

 

VVAO lustrum Adelheid Roosen

Adelheid Roosen: "En in die verbinding is er ruimte voor een andere, zachtere en opener samenleving."

 

En: nooit meer roddelen en wél denken als Pippi Langkous

Roosen is, zoals gezegd, artistiek leider van ZINA. Het is een vrouwenbedrijf, waar af en toe ook mannen werken. Er zijn weinig regels en wetten, volgens Roosen. Ze zitten elkaar niet in de weg als het gaat om hun (artistieke) ontplooiing. Toch wil ze één pleidooi houden; die ene regel die wel geldt binnen ZINA: niet roddelen. Zij noemt roddelen de vervorming van het empatisch vermogen van vrouwen. In alle culturen wordt geroddeld; we moeten ervan af. Het maakt te veel kapot, volgens Roosen. Zij onderstreept haar pleidooi met haar bekende weidse gebaren. En wat we moeten omarmen is het motto van Pippi Langkous: ‘Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan!’

 

How science got women wrong

Als laatste spreker komt Angela Saini het podium op. Zij studeerde aan de Universiteit van Oxford (Enginering) en aan het King’s College in London (Science and Security). Nu is zij wetenschapsjournalist, presentator bij de BBC-radio en auteur. Centraal thema in haar werk is het onderzoek naar de wetenschappelijke kennis over vrouwen en de invloed daarvan op ons denken en handelen. Voor haar boek 'Ondergeschikt. Hoe kennis over vrouwen ons misleidt en wat we daaraan kunnen doen', analyseerde zij talloze wetenschappelijke onderzoeken naar man-vrouw verschillen. Haar vondsten zijn ontluisterend. 

Misschien is het nog niet zo verrassend dat Charles Darwin er van uit ging dat mannen superieur zijn aan vrouwen. In de negentiende eeuw speelden vrouwen nog steeds een ondergeschikte rol. Zij werkten niet (tenminste de vrouwen uit de gegoede burgerij waarmee hij in aanraking kwam), hadden geen stemrecht en studeerden nog nauwelijks. Kortom Darwin en zijn tijdgenoten zagen vrouwen alleen in een ondergeschikte rol. Zijn (biologische) verklaring was dat mannen, in de strijd om een vrouw, vooral denkers en krijgers moesten zijn en zo evolueerden zij tot superieure wezens.

 

VVAO lustrum Angela Saini

Angela Saini: "Vrouwen in de wetenschap stellen vragen die anders niet gesteld zouden zijn."

 

Het is schokkend te zien dat deze vooronderstellingen ook in de twintigste en eenentwintigste eeuw overeind blijven. Er zijn nog steeds onderzoekers die verschillen tussen mannen en vrouwen alleen verklaren vanuit een biologisch perspectief. Daarbij verliezen zij, volgens Saini, de invloed van de sociale en culturele omgeving uit het oog. Saini noemt in haar boek het voorbeeld van een onderzoek dat laat zien dat de stemmen van jongens en meisjes op jonge leeftijd even hoog zijn. De stemmen van meisjes gaan iets omhoog omdat zij de vrouwen in hun omgeving imiteren. Zij passen zich aan; het is geen kwestie van biologie.

Saini benadrukt het belang van vrouwen in de wetenschap. In de laatste honderd jaar speelden zij een steeds belangrijkere rol en stelden vragen die anders niet gesteld waren. Denk maar eens aan al die vrouwen die in de voetsporen traden en treden van Aletta Jacobs!