Pas in 1919 werd een wetsvoorstel voor actief vrouwenkiesrecht in Nederland aangenomen en mochten vrouwen zelf stemmen. Tegenwoordig mag iedere Nederlander vanaf 18 jaar een stem uitbrengen bij verkiezingen voor de Tweede Kamer, de Provinciale staten, Gemeenteraad en het Europees Parlement.

Er is dit hele jaar veel te doen rond dit historische gegeven. VVAO Utrecht organiseerde op 14 januari een avond waarvoor Atria was uitgenodigd, het Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis.

Hieronder wat notities van Connie Schijf (lid bestuur VVAO Leiden) n.a.v. de presentatie van Juul Muller (Atria) in Utrecht ….en enkele saillante feiten (je zou er maar zo aan voorbijgaan) opgetekend uit (o.a.) de Atria factsheet van december 2017

De eerste feministische golf

Door industrialisatie ontstond een middenklasse met het gezin als kern. Vooral in de gegoede milieus ontstond de vraag: ‘hoe kan het nou dat…….’ In die – historische - periode kon je als vrouw niets kopen, want je was wettelijk handelingsonbekwaam. Je mocht ook geen beslissing nemen over naar welke school je kinderen zouden gaan.

In 1893 richtte Wilhelmina Drucker met Theodore Haver het blad Evolutie, Weekblad voor Vrouwen op. Het zou tot haar dood blijven bestaan, voor het merendeel door haar volgeschreven. Het jaar daarop nam zij vanuit de VVV het initiatief voor een nieuwe vereniging, met het doel de strijd voor het vrouwenkiesrecht een breder draagvlak te geven: de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (VvVK). Het werd een groot succes. In 1919 werd algemeen kiesrecht voor vrouwen ingevoerd. Suze Groeneweg was het eerste vrouwelijke lid van de Tweede Kamer (1918). Zij maakte de weg vrij voor  o.m. afschaffing van de handelingsonbekwaamheid van vrouwen (pas in 1956!) en voor verlof voor zwangere vrouwen.

 

Het interbellum, met speciale aandacht voor Rosa Manus

In de periode tussen de Wereldoorlogen vormde Rosa Manus een cruciale schakel tussen vrouwenactivisten uit een groot aantal landen. Op het hoogtepunt van haar roem, begin jaren 1930, was zij zelfs tot ver over de grenzen Nederlands bekendste feministe. De IAW ( International Alliance of Women for Suffrage and Equal Citizenship) heeft haar dan ook bij verschillende gelegenheden herdacht en in 1949, als blijvende herinnering aan haar belangrijke bijdrage aan de vrouwenbeweging, op het familiegraf op Zorgvlied een gedenksteen geplaatst. Manus had vooral te stellen met het antisemitisme dat in de jaren 1930, ook in Nederland en ook in de vrouwenbeweging, manifest werd. Het was in 1935 aanleiding om haar functies binnen vrouwenbelangen neer te leggen. Het moet dan ook uit een gevoel van urgentie geweest zijn dat Manus in 1935, samen met Johanna Naber en Willemijn Posthumus-van der Goot, het Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV) oprichtte, waarin zij meteen het aan haar toevertrouwde archief van Aletta Jacobs onderbracht. Successievelijk zou zij haar grote feministische bibliotheek, waarin ook de nagelaten boeken van Aletta Jacobs waren opgenomen, het archief van Jacobs dat zij in bewaring had, en ten laatste ook haar eigen omvangrijke archief aan het IAV schenken.

Toch kent iedereen Aletta Jacobs, terwijl Rosa Manus voor het grote publiek een onbekende is.

Een van de redenen daarvan is dat zij in de slagschaduw van Aletta Jacobs is verdwenen. Een andere reden is haar tragische levenseinde. Rosa Manus werd vermoord door de Duitsers, maar tot voor kort was onbekend hoe, waar en wanneer. Over haar levenseinde deden meerdere verhalen de ronde, met verschillende overlijdensdata. Tot nu toe was niemand erin geslaagd haar weg naar de dood te reconstrueren. Historicus Myriam Everard volgde het spoor door de archieven en wist te achterhalen wat er vermoedelijk is gebeurd.

De tweede feministische golf

Pas in 1953 trad de eerste vrouwelijke staatssecretaris aan – Anna de Waal – en in 1956 de eerste vrouwelijke minister: Marga Klompé

In Nederland kan een begin van de ‘tweede golf’ gemarkeerd worden met de oprichting van Man-Vrouw-Maatschappij (MVM) in 1968, gevolgd door de actiegroep Dolle Mina eind 1969, die in de eerste maanden van 1970 naar buiten trad met ludieke acties. Zo bonden ze openbare urinoirs dicht met roze linten uit protest tegen het ontbreken van openbare toiletten voor vrouwen. In MVM en Dolle Mina waren ook mannen actief. Beide groepen maakten zich sterk voor o.a. afschaffing van wettelijke discriminatie van vrouwen, legale abortus, kinderopvang en vrouwenarbeid. Dolle Mina vond Man-Vrouw-Maatschappij niet radicaal genoeg. Als we naar feministische ideeënontwikkeling kijken dan wordt vaak het artikel van Joke Smit Het onbehagen bij de vrouw uit 1967 genoemd als beginpunt van de vrouwenbeweging van de ‘tweede golf’ in Nederland.

Aandeel vrouwen in de politiek heden

Hoewel 100 jaar geleden het passief vrouwenkiesrecht is ingevoerd, blijft de politieke participatie van de Nederlandse vrouwen verre van evenredig.  Vanaf de jaren ’60 van de vorige eeuw is er een duidelijke stijging te zien, maar recente stagnatie en zelfs achteruitgang duidt op een negatief verkeerde trend. Als het gaat om het aandeel van vrouwen in nationale parlementen wereldwijd, is Nederland gezakt van de 16de naar de 26e positie. In 2019 vinden de verkiezingen voor het Europees parlement, de Provinciale Staten en Waterschappen plaats. Het is van belang de neergaande trend om te buigen naar een toename van de vertegenwoordiging van vrouwen in de politiek.

CS, februari 2019