Soms vind je zaken in een archief die bijzondere verbindingen tonen. Ik kreeg bijvoorbeeld het gevoel van een ‘echo van Kartini’ toen ik in het jaarverslag 1965 van het Fonds CvT dit las: 'Er werd een bedrag verstrekt aan een Ambonees meisje, dat tegen de in haar familie heersende opvattingen haar studie niet-Westerse sociologie bijna heeft voltooid en nu een beurs voor een jaar studie in Californië had verkregen en bij ons aanklopte voor de reiskosten in Amerika zelf’. 

 

Verzet tegen knellend keurslijf 

Ruim een halve eeuw eerder schrijft Raden Adjeng Kartini (1879-1905) over haar verlangen om in Holland te studeren: 'Wij willen ons geheel losmaken van de knellende banden onzer ingewortelde gebruiken (…) in een geheel andere omgeving’.  Kartini schrijft dit in een serie brieven gepubliceerd onder de titel ‘Door Duisternis tot Licht’ (1911).

 

 

Kartini verzette zich - net als Catharine van Tussenbroek dat deed in haar beroemde lezing ‘Over het tekort aan levensenergie bij onze jonge meisjes en vrouwen’ (1898) - tegen ‘de eeuwenoude steeds gehuldigde regel: meisjes moeten trouwen, moeten een man toebehoren, zonder te vragen, wat wie en hoe!' (DDtL p. 55 brief augustus 1900 aan mevrouw Abendenon).

 

Onverwachte verbindingen 

Het toeval wil dat de handtekening van Tine (Jantina) Tammes, CvT-bestuurslid van het eerste uur, op het titelblad van mijn exemplaar van de uitgegeven brieven van Kartini staat. De ongehuwde biologe Tine Tammes kreeg in 1901 als eerste vrouw een beurs uit een Fonds voor biologen, om onderzoek te doen in Buitenzorg op Java. Vanwege gezondheidsredenen ging de reis niet door.

De Groningse Tammes werd in 1919 buitengewoon hoogleraar in de leer der variabiliteit en erfelijkheidsleer en was één van de meer dan honderd vrouwen die in 1926 kleine of grotere bedragen schonk voor het startkapitaal van stichting CvT. Eén van de grotere bedragen was afkomstig van mevrouw dr. Kerkhoven, een telg uit de bekende theefamilie uit het wingewest Nederlands-Indië.

Het ‘Ambonese meisje’ dat zestig jaar na het overlijden van Kartini studeerde, de interesse van Tine Tammes in Kartini en haar betrokkenheid bij het Fonds Dr Catharine van Tussenbroek houden daarom verband met elkaar. Indachtig de variabiliteit en erfelijkheidsleer van Tine Tammes, kunnen we dit verband zien als een erfenis van de vrouwenbeweging in Nederland, die ook een rol speelde in de kolonisatie van toenmalig Nederlands-Indië, een erfenis van de koloniale geschiedenis en een erfenis van het verzet van vrouwen uit Indonesië tegen een knellend keurslijf.

 

OPROEP: Wie kent beurshoudsters uit 1992, 1994 en 2003?

Het archief van het Fonds Dr. Catharine van Tussenbroek (CvT) is onderdeel van het VVAO archief opgeslagen bij Atria, Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis. De gehele collectie van het  Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging (IAV), opgericht in 1935, wordt daar bewaard en onderhouden, inclusief de door de nazi’s in 1940 geroofde archieven die in 2003 vanuit Moskou zijn teruggekeerd. Het belang van de collectie IAV wordt tijdens het onderzoek naar de beurshoudsters van CvT eens te meer duidelijk. Want hoe kom je achter de namen van de aanvraagsters als het archief er niet meer is?

Van de jaren 1992, 1994 tot 2003 waren er geen aanvragen of toekenningen meer bewaard, een deel van het archief was bij een interne verhuizing op de Universiteit Utrecht zoekgeraakt. Gelukkig vond Stam beknopte lijstjes terug in het VVAO mededelingenblad van 1996, 1999, 2000 en 2002. Ook bleek bij een oud-penningmeester nog een doos met financieel archief te zijn, waaruit beknopte gegevens te halen waren. Verder kreeg zij digitale toekenningen van de huidige secretarissen van het Fonds. Desondanks ontbreken nog steeds de gegevens van de jaren 1992, 1994 en deels van 2003. Mocht u dus nog beurshoudsters kennen uit de ontbrekende jaren, laat het Dineke Stam weten.