4 minuten lezen

 

Lien, een Joods meisje van bijna 9 jaar, moet in 1942 gaan onderduiken. Alleen, gescheiden van haar ouders - die zij nooit meer terug zal zien. Bart van Es beschrijft hoe zij deze jaren doorbrengt en welke impact dat op haar heeft, ook op haar leven van na de oorlog. Het is een hartverscheurend verhaal over een moedige vrouw. 

  

Van Es, Nederlander van geboorte, is al op zijn derde uit Nederland vertrokken en thans hoogleraar Engelse literatuur aan de Universiteit van Oxford. Hij heeft altijd geweten dat zijn grootouders tijdens de Duitse bezetting onderdak hadden geboden aan Joodse kinderen, maar het fijne wist hij er niet van. Het enige dat hem bekend was, was dat Lien tijdens de oorlog een tijd bij hen heeft gezeten en er na de oorlog opnieuw is ingetrokken. Jaren later is er ruzie ontstaan tussen Lien en zijn oma, waarna het contact werd verbroken. Met die schaarse kennis is Bart van Es in 2014 op pad gegaan, met als doel om de geschiedenis van Lien en die van zijn familie te achterhalen. Hij heeft allereerst contact met Lien gezocht, die toen al in de 80 was. Ze hebben talloze gesprekken met elkaar gevoerd en zijn met elkaar bevriend geraakt. Daarnaast heeft Van Es ook andere bronnen geraadpleegd. Dit boek is het verslag van zijn speurtocht. 

 

Cover boek Bart van Es Verborgen leven van een Joods meisje

 

De onderduik

Liens onderduikleven begint bij de grootouders van de auteur. Zij heeft het daar redelijk naar haar zin, voelt zich er veilig en blijft een maand of acht. Na een inval van de politie moet zij er weg, en woont vervolgens kortstondig op vele achtereenvolgende adressen. Hierna volgen weer enkele onderkomens waar zij wat langer kan verblijven. Aanvankelijk kan Lien nog gewoon naar school en buiten spelen met andere kinderen, maar later moet zij ook diverse keren maandenlang binnen blijven. De gezinnen waar zij terecht komt verschillen erg van elkaar: men is socialistisch of stijf-christelijk, en warm en vriendelijk of op afstand.

 

Coping mechanisme

Lien moet intussen niet alleen zien om te gaan met een telkens weer andere omgeving, maar ook met haar immense verdriet om de scheiding tussen haar en haar ouders en het afgesneden zijn van alles wat haar dierbaar was in haar leven van vóór de onderduik. Zij raakt allengs verdoofd van binnen: ze voelt niets meer, ook geen angst, en verliest houvast en zelfbesef. Ze bewaart afstand tot alles en iedereen, en denkt niet meer aan het verleden of de toekomst. Haar herinneringen vervagen, ze laat ze ook niet meer toe, en soms is het haar alsof ze zweeft. Dat ze bij één gezin als een soort dienstmeisje wordt gebruikt en in een ander seksueel wordt misbruikt komt daar nog eens bij.

Na de oorlog trekt Lien weer (tijdelijk) in bij het gezin van de grootouders van de auteur. Zij gaat een opleiding volgen, trouwt, krijgt kinderen, scheidt en probeert met zichzelf in balans te komen. Waarin zij uiteindelijk slaagt.

Wat op mij echter de meeste indruk heeft gemaakt is het verhaal over Liens leven tijdens de oorlog: de hoogst persoonlijke reactie van een opgroeiend meisje op een niet te bevatten lot.  Helaas wordt dit verhaal regelmatig onderbroken door allerlei uitweidingen van de auteur van historische of persoonlijke aard. Dit doet afbreuk aan de verhaallijn, en dit terwijl het verhaal op zichzelf zo krachtig en aangrijpend is. Zo heeft de auteur gemeend lange uitweidingen te moeten inlassen over o.a. de geschiedenis van Dordrecht sinds de middeleeuwen (Lien zat aanvankelijk in Dordrecht ondergedoken). Dat heeft hij wellicht gedaan ten behoeve van het Engelse publiek - het boek is tenslotte eerst in het Engels verschenen. Daarnaast zijn er ook persoonlijke uitweidingen, bijvoorbeeld over de auteurs verwondering over het Nederlandse landschap en over zijn ervaring dat de aangrijpende geschiedenis van Lien hem een andere kijk heeft gegeven op zijn problematische verhouding met een van zijn eigen dochters. Wat mij betreft had dit allemaal achterwege mogen blijven. Maar ondanks deze kritiek: een boek dat het lezen waard is!

 

 

Lees ook het interview met Marlene de Vries over haar onderzoek naar de Joodse gemeenschap in Nederland: 'Verdwijnen de Joden uit Nederland?'