8 minuten lezen

 

Vrouwen zouden in de middeleeuwen geen vooraanstaande functies hebben bekleed? Maar die 4000 boeken, 416 ‘handen’ en 48 verschillende scriptoria dan waar kostbare middeleeuwse handschriften werden verluchtigd? Onderzoek toonde aan dat er veel manuscripten door vrouwenhanden tot stand zijn gekomen. Sanne Frequin, kunsthistorica uit Utrecht, docent en promovenda, is een warm pleitbezorger van de belangrijke rol van vrouwen in de middeleeuwen. In een interview licht zij de uitkomsten van het onderzoek toe en vertelt ze over haar eigen onderzoek.

 

In januari 2019 verscheen in Science Advances een studie die aantoont dat een non in een klein Duits vrouwenklooster in de elfde eeuw ongeveer twintig jaar lang in aanraking is geweest met lapis lazuli. De vraag rijst: waarom? Wat deed de non met dit kostbare mineraal en hoe kwamen ze in een klein klooster aan dat ‘blauwe goud’ uit Afghanistan? 

In Westfalen (D) ligt Dalheim; een middeleeuws nonnenklooster, ergens tussen Sauerland en Teutoburgerwald. Gedurende ruim 500 jaar verbleven daar ongeveer veertien nonnen. Na hun dood werden ze op de nabijgelegen begraafplaats begraven; novices namen hun plaats in.

 

foto Klooster Dalheim Non met blauwe tanden

 Het klooster van Dalheim, nu museum

 

Onderzoek naar etensresten

Aan de universiteit van Ohio onderzoekt Alison Beach onder andere het voedingspatroon van mensen die meer dan 1000 jaar geleden leefden, aan de hand van materiaal op hun gebit. Middeleeuwers waren niet gewend hun tanden te poetsen, waardoor wetenschappers veel gegevens kunnen afleiden uit de tartar, zeer oud tandsteen. Tot haar verbazing ontdekte dr. Beach blauw gruis tussen de tanden van deze non, skelet B78 genoemd. Dat bleek lapis lazuli te zijn, een kostbaar mineraal (nog zeldzamer dan goud) dat toentertijd maar in één mijn, Sar-e-Sang, in het noord-oosten van Afghanistan, werd gedolven. Alison Beach zocht contact met wetenschappers van andere disciplines en universiteiten om uit te vinden waarom een non langdurig met zo’n kostbaar mineraal te maken had.

 

Lapis Lazuli mineraal

Lapis lazuli mineraal

 

Vier hypotheses voor het gebruik van lapis lazuli

Elf wetenschappers uit Amerika, Engeland en Duitsland hebben onder leiding van de Amerikaanse archeologe Christina Warinner aan dit onderzoek gewerkt. Begin januari werd het gepubliceerd in Science Advances. Er worden vier hypotheses genoemd voor het gebruik van lapis lazuli. Het zou vanwege de geneeskrachtige werking als medicijn voor de ogen gebruikt kunnen zijn; voor de productie van de blauwe kleurstof ultramarijn moest lapis lazuli worden vermalen, wat stof veroorzaakte; door een nieuw soort (emotionele) geloofsbeleving kusten nonnen illustraties in gebedenboeken en als vierde mogelijkheid wordt genoemd dat de non boekilluminaties heeft gemaakt en telkens met haar lippen een puntje aan haar penseel heeft gevormd. Deze laatste optie lijkt Sanne Frequin de meest waarschijnlijke. Bovendien is er nog niet zo lang geleden in Duitsland een brief ontdekt van een monnik die rond 1150 een boek bestelde bij een non uit Lippoldsberg, ongeveer 70 km van Dalheim. Dus het is heel aannemelijk dat de ‘non met de blauwe tanden’ een vakvrouw was, uitverkoren om dit kostbare materiaal als verfstof te verwerken in bijvoorbeeld de blauwe mantel van Maria. Een middeleeuwse non past dus uitstekend in de rij van excellente vrouwen!

 

Ongenuanceerde kijk op vrouwen in de middeleeuwen

Kunsthistorica Sanne Frequin was blij verrast met het genuanceerde onderzoek van elf internationale wetenschappers, maar niet met de berichtgeving erover. Toen zij twitterde met collega-mediëvisten bleek dat ze allemaal verbaasd waren over het feit dat de pers zo ongenuanceerd omging met de uitkomsten van dit onderzoek. Het Vlaamse dagblad De Standaard berichtte bijvoorbeeld dat ‘middeleeuwse nonnetjes tekeningen in bijbels mochten inkleuren’.

 

Met lapis lazuli ingekleurd gebedenboek

Gebedenboek Maria van Gelre, ca.1415 (Staatsbibliothek zu Berlin)

 

Pragmatisch denken

Sanne Frequin op haar vrije dag thuis interviewen betekent dat dochter Annabel van drie jaar komt vragen of de dvd met Nemo aan mag en de mededeling dat ze dorst heeft. Na ruim een uur laat ze duidelijk blijken dat ook zij recht op aandacht heeft. Sanne Frequin heeft voor véél dingen aandacht. In de colleges aan de universiteiten van Leiden en Utrecht probeert ze haar enthousiasme en speciale liefde voor de middeleeuwen over te brengen op de studenten. In haar onderzoekswerk legt ze zoveel mogelijk een link naar de huidige tijd. “Ik probeer studenten te leren pragmatisch te denken en onderzoekstechnieken te gebruiken uit de bèta-wetenschap”. Als voorbeeld noemt Sanne haar promotieonderzoek aan de Universiteit van Amsterdam. In hoeverre werden grafmonumenten van adellijke personen uit de Lage Landen gebruikt als politiek propagandamiddel? Op zoek naar de functie van grafmonumenten ontdekte Sanne met XFR (Extended Frequency Range) dat er goud en loodwit op de graftombe heeft gezeten, dus dat er een rijke versiering moet zijn geweest.

 

Historica Sanne Frequin

Sanne Frequin

 

Moderne onderzoekstechnieken

Sanne legt uit dat het gebruik van XFR ook belangrijk is geweest voor het onderzoek van het gebit van de non. “Door atomen te meten, kunnen we te weten komen welke pigmenten er werden gebruikt. Met het blote oog kun je die niet zien.”

 

Humanity- en bètastudies kunnen nog veel meer samenwerken. We moeten elkaar aanvullen.

 

Met veel overtuiging benadrukt Sanne dat het voor wetenschappelijk onderzoek heel belangrijk is dat je alle methoden gebruikt die beschikbaar zijn en dat je als alfa’s en bèta’s veel moet samenwerken. Een gebit onderzoeken op etensresten en uitkomen bij middeleeuwse handschriften is dan maar een kleine stap voor een grote, belangrijke uitkomst: vrouwen die de bijbel, de verhalen en gebruiken uit de middeleeuwen verspreidden en daarmee hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van de mensheid.

 

Verhaal over vooraanstaande middeleeuwse vrouwen niet voor breed publiek

“Wij zijn er als mediëvisten helemaal niet verbaasd over dat nonnen in kloosters opdrachten kregen om kostbare evangeliaria (handschriften bestaande uit de eerste vier bijbelboeken van het Nieuwe Testament) te kopiëren of te verluchtigen. Veel informatie die wij overgeleverd hebben gekregen is echter geschreven vanuit het perspectief van mannelijke geestelijken en daaruit concludeert men al gauw dat er uitsluitend mannelijke kopiisten aan het werk zijn geweest.

Ik vind het belangrijk om constant aandacht te vragen en uit te leggen dat deze periode geen zwarte periode was, maar juist heel dynamisch, dat mannen èn vrouwen in bijvoorbeeld kloosters zich konden ontwikkelen en hun gaven konden gebruiken om heel veel moois en interessants na te laten.”

 

Enthousiasme van scholieren bij het zoeken naar een sleutel

Verhalen vertellen en de geschiedenis tot leven wekken; ook voor scholieren op middelbare scholen kan het een eyeopener zijn te ervaren met welke moderne middelen een huidige onderzoeker bezig is. Sanne was voor het project ‘Wetenschap in de klas’ op bezoek bij derdeklasleerlingen havo en vwo. “Ik vertelde over mijn promotieonderzoek en bij de afbeelding van de graftombe van Gwijde was de opdracht hardop te zeggen wat ze zagen. Ik stelde eerst vragen als: wie of wat ligt daar, wat heeft die persoon op z’n hoofd, dus wat is het denk je… Mijn collega van de UvA besprak op dezelfde manier middeleeuwse teksten met de leerlingen. Het was een mooie middag, waarover de leerlingen zelf verbaasd waren. Door goed te kijken konden ze al zoveel benoemen. Prachtig was het om te ervaren hoe ze er lol in hadden zelf die toegangssleutel te kunnen ontdekken.”

 

Historica Sanne Frequin bij tombe

Sanne Frequin bij de graftombe van Gwijde van Avesnes in de DOM van Utrecht

 

Uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek toegankelijk maken en begrijpelijk uitleggen, is één de nevenactiviteiten van Sanne Frequin. Zo belt de redactie OVT, NPO-radio 1 regelmatig met de vraag om uitleg over onderwerpen als de nieuwe brug naar Tintagel, het kasteel van King Arthur, de diefstal uit een museum in Nantes van het gouden hart waarin resten van de Franse koningin Anna van Bretagne werden bewaard of de vondst van botresten van een 6000 jaar geleden begraven vrouw met baby in de armen, nabij Nieuwegein.

 

Genderstudies zijn populair. Daardoor staat de rol van vrouwen in de middeleeuwen momenteel als wetenschap ook behoorlijk in de picture.

Stereotypen slechten

Er is nog veel uit te leggen door historici, vindt Sanne. De moderne mens kijkt in de 21ste eeuw vanuit zijn eigen perspectief naar de middeleeuwen waardoor zijn beeld behoorlijk vertekend is. Maar zelfs in de huidige kinderboekencultuur zijn stereotypen: Arabieren die tegen witte mannen vechten, mannen met zwaarden, stoer te paard. “Onze vijf-jarige zoon Stijn zat helemaal in de riddercultuur, met een houten zwaard naast z’n bed, toen ik hem voorlas uit een kinderboek waar een meisje met een zwaard voorkwam. “Dat kan niet mama, meisjes zijn geen ridder, die vechten niet”. Zoiets hadden zijn papa en ik hem zeker nooit verteld, maar dat rolmodel kwam via de kinderboekjes wel bij hem binnen. Ik heb toen het verhaal van de moedige Jeanne d’ Arc voorgelezen.”

 

 

Stereotypen slechten? Lees erover in het artikel Een vrije weg naar de top.