"Tenslotte is Wilhelmina de eerste koningin die aan het hoofd staat van ons land, terwijl de Nederlandse vrouw dan nog niet eens mag stemmen. Wilhelmina is een mooi voorbeeld van een werkende vrouw in het lustrumjaar van de VVAO." Met deze uitspraak trekt Renny van Heuven-van Nes, oud-conservator van Paleis Het Loo, ons interview meteen in deze tijd. Ik spreek haar naar aanleiding van het verschijnen van haar boek ‘Darling Queen-Dear old Bones. Queen Wilhelmina’s correspondence with her English governess Miss Saxton-Winter, 1886-1935.’

Kennis delen

Meer dan dertig jaar werkte Renny van Heuven-van Nes bij Paleis Het Loo Nationaal Museum. Onder andere als conservator van de prenten, tekeningen, foto’s, penningen en munten en als hoofd van de Educatieve Afdeling. Kennis verzamelen én delen is haar passie. En de Oranjes natuurlijk. In de loop van de jaren verzamelt zij zoveel informatie over het Huis Oranje-Nassau, dat zij met recht een expert genoemd mag worden. Andere historici en biografen als Cees Fasseur, Annejet van der Zijl en Jolande Withuis maken dankbaar gebruik van haar kennis. Het zijn deze twee passies die haar op het spoor brengen van de briefwisseling tussen Koningin Wilhelmina en haar Engelse gouvernante Miss Elizabeth Saxton Winter in de periode van 1886 tot en met 1935. 

 Het was een vreemd gevoel de brieven die Wilhelmina geschreven had, zelf in handen te mogen houden!

 

 

De eerste tentoonstelling onder verantwoordelijkheid van Van Heuven in 1990 gaat over het regentschap van Koningin Emma. Van Heuven speurt dan in het Koninklijk Huis Archief (KHA) naar informatie over de opvoeding van Emma, haar huwelijk met Koning Willem III en naar informatie over de opvoeding van Wilhelmina tot koningin. Tot haar verbazing én vreugde blijken er in het archief brieven te zijn van Wilhelmina aan Saxton Winter. Ook zijn er brieven van haar moeder Emma aan de gouvernante. Van Heuven: “De brieven waren in handen van een nicht van Saxton Winter die ze in 1967 te koop aanbood aan Koningin Juliana. Ze zijn verworven door het KHA. Toen ik ze zag, waren ze nog nooit gebruikt! Het was een vreemd gevoel de brieven die Wilhelmina geschreven had, zelf in handen te mogen houden!“

Miss Elizabeth Saxton Winter in 1896. Foto: De Lavieter & Co. Bron: Koninklijke Verzamelingen.


Unieke inkijk

Die geringe belangstelling voor de brieven verbaast Van Heuven nog steeds. Zij geven volgens haar namelijk een heel bijzondere inkijk in het leven van Wilhelmina. Niet alleen komen alledaagse zaken aan de orde zoals de viering van verjaardagen, de huisdieren en de voorbereiding op feestdagen als Kerstmis, zij laten ook zien hoe Wilhelmina al deze zaken op dát moment beleeft. Van Heuven: “Wilhelmina schreef ook een autobiografie ‘Eenzaam, maar niet alleen’. Maar dan is ze oud en kijkt ze terug op haar leven, dat is toch gekleurd, hoe je het went of keert. In de brieven staat veel meer. Zij zijn spontaan, ontwapenend, direct, grappig en ontroerend."

Dear Miss Winter!

Thank you so much for your dear letter; I shall not mention anything of our secrets; as mother shall read this letter. I had lots of fun yesterday, for I helped mother in the morning and in the morning I also wrote the Christmas cards. I did other things in the afternoon. Such a shame that the bazaar did not work out on Friday; I am sending you a card. Exci is sending you a letter.

Lots of kisses from your Poekie

 

Citaat uit brief aan Miss Saxton Winter op 24 december 1890. Wilhelmina is dan tien jaar oud. Bron: Heuven, E. van (red.), 2017.


Voorbereiding op de troon

De brieven laten ook zien hoe Wilhelmina zich voorbereidt op het koningschap. Als zij tien jaar is, overlijdt haar vader en wordt zij Koningin. Omdat ze nog te jong is om te regeren, wordt haar moeder regentes. Van jongs af aan wordt alles in stelling gebracht om haar zo goed mogelijk voor te bereiden op de troonopvolging. Het aanstellen van Saxton Winter past naadloos in dit ‘schema’. Van Heuven: “Koningin-regentes Emma koos welbewust voor een Engelse gouvernante. Zij hechtte veel waarde aan discipline en aan de Engelse ‘spirit’ en verwachtte dat de Engelse opvoedingsmethoden Wilhelmina goed zouden voorbereiden op haar toekomstige taak. Emma had in haar jeugd zelf ook een Engelse gouvernante. 


Bold and noble

Op verzoek van Emma krijgt Saxton Winter als taak Wilhelmina op te voeden tot ‘een bold and noble woman’. Zij is streng, gedisciplineerd en wijst Wilhelmina op haar plicht tegenover ‘het land, het volk’: die komen altijd op de eerste plaats. Zij geeft Engelse les en begeleidt Wilhelmina bij haar andere lessen, bij de bezoeken in het land, tijdens vakanties, naar feesten. Kortom, die twee zijn voortdurend in elkaars nabijheid. Dat wil niet zeggen dat zij van meet af aan vriendinnen zijn. Van Heuven: “Wilhelmina had een moeilijk karakter; ze was een eigenzinnig kind. Zo wil Saxton Winter graag bidden met Wilhelmina, maar deze weigert dat. Dat doet ze zelf wel, zegt ze brutaal.” 

 Wilhelmina was een eigenzinnig kind

 

“In de notities van Frederik Gediking, die Wilhelmina les geeft van 1887 tot 1897, komt ook aan de orde dat het eigenlijk onmogelijk is om een kind alleen aan het hof op te voeden. Heel veel mensen hadden enorme bewondering voor Saxton Winter, dat ze dat maar volhield. Dag in dag uit, nooit een dag vrij. Alleen twee keer per jaar met vakantie naar Engeland."

Zorgzaam en betrokken

Een reeks van hoogleraren en experts wordt aangetrokken voor Wihelmina’s middelbare schoolonderwijs. De taak van Saxton Winter zit er in 1896 op nadat Wilhemina op haar zestiende belijdenis doet. In de twee jaren tot de troonopvolging, komt de focus van de lessen te liggen op vakken als staatsrecht, (militaire) geschiedenis, koloniale geschiedenis, enzovoort.

Saxton Winter vertrekt naar Engeland, maar de correspondentie tussen de twee vrouwen blijft doorgaan. De brieven worden langer en veranderen van toon; warmer, meer persoonlijk en betrokken. Van Heuven: “Het lijkt wel of Wilhelmina pas beseft hoe belangrijk Saxton Winter voor haar was, toen ze weg was. Zij voelt zich alleen en mist Saxton Winter. Je ziet dat ook terug in de aanhef van de brieven: Wilhelmina noemt Saxton Winter vaak ‘Dear old bones’ of 'My own very dearest Darling’, en andersom noemt Saxton Winter haar bijvoorbeeld ‘My darling Queen’ of ‘My most precious Queen.’
 

 

“You don’t know how I miss you these day’s for dear mother has so much to do that I scarcely see her, specially the first day’s, & I can’t talk to other people about my Auntie & I can ’t talk about anything else. People in general & I in particular don’t easily talk about things they feel deeply to people who they only know since a short time & it is such a blessing to have a loving friend on the other side of the sea to whom one can tell every think & who one is sure not to worry with such things for although my ladies have been charming to me during my grief I feel it can’t be very interesting for them to always hear the same conversation & I scruple somewhat to talk to them all day about my Auntie. I now receive condolences with a serious face & don’t grin.”

 

Citaat uit brief van Wilhelmina naar aanleiding van het overlijden van tante Sophie van Saksen-Weimar (1897), zuster van Koning Willem III. Wilhelmina is dan 16½ jaar oud. Bronnen: Heuven, van E. (red.), 2017 en Koninklijke Verzamelingen (foto brief).


Deze zorgzame kant van Wilhelmina is volgens Van Heuven, veel minder bekend. “We kennen Wilhelmina vooral als de krachtige, kordate vrouw uit de Tweede Wereld Oorlog. Churchill zou haar zelfs ‘the only real man among the governments-in-exile in London’ noemen. De latere brieven aan Saxton Winter tonen een Wilhelmina die zorgzaam en betrokken is. Voortdurend vraagt zij naar de gezondheid van Saxton Winter en haar familie en leeft zij mee met de dagelijkse ongemakken. Zij maakt zich ook zorgen over de toekomst van de gouvernante na haar ontslag in 1896; haar moeder spant zich in om haar een nieuwe baan te bezorgen.”

Ook als Wilhelmina koningin is, blijft zij schrijven met Saxton Winter. Dat geldt ook voor haar moeder en in latere jaren zelfs voor prinses Juliana. Vlak voor de dood van Saxton Winter bezoeken Wilhelmina en Juliana haar nog tijdens hun vakantie in Engeland.

Grote wens vervuld

Met de uitgave van ‘Darling Queen-Dear old Bones’ is een grote wens van Van Heuven vervuld. Al sinds de vondst van de brieven zint zij op een manier om deze integraal uit te geven. Daar is in eerste instantie weinig belangstelling voor. ‘Schrijf er maar een artikel over’ suggereert de toenmalige directeur van het KHA, zo vertelt zij. Maar dat vindt zij geen recht doen aan het bijzondere karakter van de brieven. Ze gebruikt de brieven in diverse tentoonstellingen en in 2012 lukt het haar de brieven te publiceren in een Nederlandse vertaling. Die uitgave wordt door recensenten en collega-historici goed ontvangen, aldus Van Heuven.

In 2016 slaagt zij erin een uitgever te vinden voor de Engelstalige versie: de Amsterdam University Press. Dat deze uitgave er komt, vindt Van Heuven belangrijk omdat de informatie dan in zijn oorspronkelijke vorm tot de lezer komt. Daarnaast is de informatie nu ook toegankelijk voor buitenlandse geïnteresseerden en onderzoekers. Bovendien komen er in het KHA nog brieven van Saxton Winter zelf te voorschijn (Wilhelmina verbrandde op latere leeftijd de brieven van Saxton Winter aan haar. Die vond zij te privé.). Deze brieven kunnen nu ook opgenomen worden in de Engelse editie.

Werkende vrouwen

Van Heuven besteedde een groot deel van haar werkend leven aan het delen van haar kennis met anderen. Als zij in 2009 met pensioen gaat, is dat niet afgelopen. Zij werkt door aan de uitgave van diverse boeken (zie kader). Van Heuven: “Het is een heel werk, er gaat een hoop tijd in zitten. Naast het schrijven moet je een uitgever vinden, fondsen werven en dat alles onderbouwen. Ik vind het erg leuk om alles uit te zoeken. Het is ook historisch en internationaal een interessant tijdsgewricht. Zo schrijft Wilhelmina ergens over mr. Rhodes in Afrika. ‘Wie is dat?’, dacht ik. Het bleek de stichter van Rhodesië te zijn. De man die heel Afrika onder Engels gezag wilde brengen. Daar maak ik dan een voetnoot van, zodat de context duidelijk wordt.” 

Van Heuven noemt Koningin Wilhelmina een goed voorbeeld van een werkende vrouw, in het lustrumjaar van de VVAO. Zelf is zij dat ook: zij laat zien dat passie niet ophoudt bij de pensioengerechtige leeftijd en dat de aanhouder wint.