6 minuten lezen

 

Wie had dat gedacht: Rosa Luxemburg als actueel voorbeeld van de strijd tegen uitdijend kapitalisme dat ten koste gaat van mens en milieu. 100 jaar geleden vermoord om haar activisme in de net opgerichte Duitse Republiek. Slachtoffer van de strijd tussen rechtse milities en de wankele sociaal-democratische wettige regering in de chaos na de Eerste Wereld Oorlog. En nu herdacht op Internationale Vrouwendag op 8 maart 2019 en in de Balie op 21 maart met onder andere Joke Hermsen naar aanleiding van haar essay HET TIJ KEREN, over Rosa Luxemburg en Hannah Arendt.

 

 

‘Het tij keren’: het wordt ook nu weer gehoord. Tegen het neo-liberalisme, tegen massa-immigratie, tegen opwarming van de aarde. Vooralsnog leefde Rosa Luxemburg in een grimmiger tijd van de aanloop naar de Eerste Wereld Oorlog en de tijd erna. Zij probeerde wezenlijk het tij te keren van nationalisme, militarisme en polarisatie tussen links en rechts. In vele openbare spreekbeurten en geschriften pleitte ze tegen dreigende oorlogsvoering waarbij arbeiders tegenover elkaar zouden komen te staan. Zij geloofde in de solidariteit van arbeiders over grenzen heen toen het nationalisme van grote staten met hun hiërarchische en militaristische opstelling nog dominant was. Het heeft niet zo mogen zijn.

 

Foto Rosa Luxemburg, Berlijn 1907. Het Tij Keren. Joke Hermsen

Rosa Luxemburg. Berlijn, 1907

  

Onder revolutionairen

Rosa Luxemburg (1871-1919), afkomstig uit een Pools-Joods middenklasse milieu en de Duitse nationaliteit verkregen door een schijnhuwelijk, heeft een belangrijke rol gespeeld in de internationale socialistische beweging. Zij kende de belangrijke kopstukken van haar tijd: Lenin, Trotsky, en ook Henriëtte Roland Holst, Pieter Jelles Troelstra en Herman Gorter. Ze werd bejubeld in het Concertgebouw toen ze in 1904 op bezoek was. Luxemburg sloot zich niet op in een nationalistisch kader, maar zag het socialisme als een internationale beweging. Voor Luxemburg kwam het socialisme niet tot haar recht wanneer het wordt opgelegd van bovenaf. Daarom verweet ze Lenin en Trotsky ook de nationalistische koers die ze gaan varen vanuit een eenheidspartij. Luxemburg zou ook zeer verbaasd zijn over haar status en graf in Oost-Berlijn dat met veel pompeus chauvinisme werd vereerd en ligt naast dat van topmannen als Walter Ulbricht van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands). Zij werd als het ware ingelijfd als één der coryfeeën van de DDR.

 

Wat is echte democratie?

Rosa Luxemburg geloofde niet in de parlementaire democratie, maar ook niet in de dictatuur van één partij. Daarom is het ook paradoxaal dat ze in de DDR werd vereerd als één van de grote voorbeelden van de SED en op de erebegraafplaats ligt naast Ulbricht. Zij was een uitgesproken voorstander van het Democratisch Socialisme. Door Arendt wordt dat, naar Rosa Luxemburg, de ‘volksradendemocratie’ genoemd. Om een nieuwe beweging in gang te zetten is allereerst een kritisch bewustzijn nodig. En een revolutie kan alleen slagen als deze van onderop komt. Spontaniteit en politieke vrijheid zijn voorwaarden. Burgers moeten zich betrokken voelen bij de samenleving en hun eigen omgeving die ze vorm willen geven. Middelen zijn, volgens Luxemburg, demonstraties, stakingen, schrijven en lezen van krantenartikelen en verenigingen of bewegingen om tot een gezamenlijk doel te komen.

 

Burgers moeten zich betrokken voelen bij de samenleving en hun eigen omgeving die ze vorm willen geven.

 

Rosa Luxemburg wilde vooral ook de lagere klassen tot hogere kennis en bewustzijn brengen. Zij had een sterk educatieve inslag. De volksraden zouden eigen economische en politieke bevoegdheden moeten hebben om vorm te geven aan de samenleving. Ze was ervan overtuigd dat een revolutie alleen kan slagen als deze van onderop wordt gevormd en pas in een latere fase door professionele organisaties wordt begeleid.

Joke Hermsen heeft vertrouwen in de mogelijkheden van wijkraden zoals die bestaan in bepaalde Amsterdamse buurten. Echter, die hebben geen politieke beslissingsrechten hoewel zij wel een positieve invloed kunnen hebben op de sociale cohesie in een wijk.

Terwijl Hermsen aan haar essay werkt, is er toenemende invloed van de 'gele hesjes' merkbaar; ook een beweging van onderop. De traditionele organisaties als de vakbeweging en de socialistische/communistische partijen lijken aan de kant te staan. Hermsen is onder de indruk van de woede tegen de politieke elite en de motivatie om door te gaan. Zij noemt het een pre-revolutionaire beweging waarvan de afloop nog lang niet zeker is. 

 

Ongelijkheid

Ook in haar tijd maakte Luxemburg zich zorgen over de exploitatie van de aarde en ongebreidelde groei van het kapitalisme. Zij vond het een desastreuse ontwikkeling en zag er een nieuwe vorm van imperialisme in. Een vorm die niet alleen gebonden is aan grond, maar vooral aan kapitaal. Als voorbeeld noemt ze de accumulatie van kapitaal die een steeds grotere ongelijkheid brengt tussen arm en rijk. In onze tijd  worden deze onderwerpen aangesneden door de Franse econoom Thomas Piketty. 

Wat we nu van Rosa Luxemburg kunnen leren is dat onbeperkte groei onze planeet zal vernietigen en dat er dus paal en perk aan consumptie zou moeten worden gesteld. Ook helpt het niet dat rijken rijker worden en armen armer. Een gezonde samenleving moet de welvaart beter verdelen.

 

Geestverwanten

In haar essay betrekt Hermsen ook het gedachtegoed van Hannah Arendt. Arendt (1906-1975) geldt nog steeds als één van de grote politiek georiënteerde filosofen. Zij had grote bewondering voor Rosa Luxemburg. Zij schreef over haar in 1966: ‘Je zou willen geloven dat er nog hoop is voor een verlate erkenning van wie Rosa Luxemburg was.'  Arendt zou verbaasd geweest zijn dat die erkenning er 50 jaar later toch kwam.

 

Foto Hannah Arendt 1933 Het Tij Keren  

Hannah Arendt, 1933

 

Arendt en Luxemburg, twee grote geesten van verschillende generaties. Rosa Luxemburg, die een grote rol speelde bij de ontwikkeling van het democratisch socialisme en naar Duitsland toekwam, terwijl Hannah Arendt uit Nazi-Duitsland moest vluchten naar de Verenigde Staten. Luxemburg was de doener, de activiste; Arendt de denker, de filosoof. Arendt had veel meer tijd van leven, Luxemburg was pas 47 jaar toen ze vermoord werd.

Arendt waarschuwt voor een maatschappij waarin consumeren en produceren doel op zich worden en het publieke domein naar de achtergrond verdwijnt. Daarnaast probeerde zij het totalitarisme en de vernietiging van de Joden te verklaren. Zij versloeg en becommentarieerde bijvoorbeeld het proces tegen Eichmann in 1961. Beroemd is haar uitspraak over ‘de banaliteit van het kwaad’. Tijdens het proces zag Arendt Eichman als een bureaucraat die zijn taken zonder nadenken uitvoerde. Later bleek - bij vrijgeven van meer documenten - dat Eichmann helemaal niet zo ‘banaal' was; zo’n kleurloos radertje in een systeem. 

 

Het tij keren: hoop op een betere wereld

Luxemburg had een positief mensbeeld dat de basis was van haar maatschappijvisie. Zij geloofde in het vermogen van de mens om altijd weer iets op te bouwen na slechte tijden. Daarbij moet je kritisch én vastberaden zijn, om een gezamenlijk resultaat te boeken. Je moet de hoop en moed niet verliezen en doorgaan. Ze was tegen het gebruik van geweld, ze was zelfs de meest anti-militaristische socialist van haar tijd, en was vóór een voortdurende dialoog. Was zij naïef? Romantisch? Misschien wel. Ze is in ieder geval ten onder gegaan bij de machtsverhoudingen in die tijd.

 

Het belangrijkste in het leven: ‘Ein guter Mensch’ zijn.

 

Naast deze activistische kant van Rosa Luxemburg is er ook een poëtische kant. Zij was een briljant econoom had verschillende studies afgerond, gepromoveerd, maar zij was vooral bioloog en hield van de natuur. Ze schrijft in haar brieven hoe details in de natuur haar ontroeren tot in de gevangenis. Ze had organisatietalent, motiveerde mensen, was charismatisch, loyaal maar scherp en….vrolijk. Het belangrijkste in haar leven vond ze ‘ein guter Mensch’ te zijn, een typisch Joods verlangen. Haar maatschappijvisie was dus ook sterk doordrongen van haar persoonlijke ethiek. Een ethiek die ook nu nog mensen inspireert.