6 minuten lezen

 

Tot 2 juni 2019 is in Huis Marseille in Amsterdam de tentoonstelling Futures Past & Present te zien met werk van vier vrouwelijke fotografen: Céline van Balen, Esther Kroon, Helga Paris en Julie Greve.

 

Drie generaties kunstenaars die ons aangrijpende, indringende, intieme beelden laten zien. Vooral in hun portretfotografie tonen deze vrouwen verwantschap. Hun modellen worden steeds in hun kracht en waarde geportretteerd, met het subtiele onderscheid van hun persoonlijkheid. Dat ze dat zo goed kunnen heeft misschien te maken met het feit dat ze vrouw zijn. Van Balen zei ooit: "Ik denk dat onze betrokkenheid daarmee wel heeft te maken. Mannen komen in de regel hun onderwerp niet zó na als wij, het zou ze in elk geval veel meer moeite kosten."

 

Helga Paris

De oudste van het gezelschap is Helga Paris, geboren in 1938 in Gollnow (het huidige Goleniow in Polen). Paris heeft voor deze expositie haar mooiste werk geselecteerd, met heel wat iconische beelden. Foto’s van Oost-Duitsland vóór en na de 'Wende' (1989–1990). Wat zo mooi is aan de foto’s van Helga Paris is dat het niet alleen ‘individuele’ portretten zijn; het zijn zowel portretten van een stad en een tijd als portretten van haarzelf en haar leven

Haar kinderjaren werden getekend door angst. Haar vader was gevangen genomen door de Russen en samen met haar moeder en zus zaten ze bijna elke dag in de schuilkelder, bang dat ze verkracht zouden worden door Russische soldaten.

Paris deed de mode-academie en trouwde met Ronald Paris waarmee ze twee kinderen kreeg. Het was door de foto’s van haar kinderen dat ze, na aanmoediging van een bevriend fotograaf, de beroepsfotografie in rolde.

In de jaren vijftig betrekt ze samen met haar man, een statig huis in Prenzlauerberg. De voormalige bewoners, rijke Oost-Duitsters, waren naar het Westen gevlucht. Paris woont er nog steeds. Prenzlauerberg is nu een hippe buurt maar was in het communistische tijdperk een arbeiderswijk en het werkdomein van deze fotografe. Na haar scheiding voedde ze zelf haar twee kinderen op.

 

Berliner Kneipen Fotograaf Helga Paris

 Berliner Kneipen, Berlin, 1974-1982 (© Helga Paris)

 

Wende

De val van de Muur was ook een ‘Wende’ in het leven van Paris. Door de plots verworven vrijheid, de nieuwe sociale orde en de nieuwe aanblik van Berlijn was de fotografe genoodzaakt haar positie als fotograaf te herijken, het was een tijd van bezinning waarin ze minder fotografeerde. 

In haar werk stuitte Paris niet zelden op vijandigheid maar ze ging omzichtig te werk. Soms zat ze lang in de kroeg, wachtend  tot de kroeggasten zélf vroegen om gefotografeerd te worden. Of ze fotografeerde een welwillend poserende dronkaard die haar kort tevoren nog uitgescholden had. Ze bracht vele dagen door met mensen die ze wilde fotograferen om zo hun vertrouwen te winnen en hen op hun gemak te stellen.

 

Céline van Balen

Van Balen (1965) maakte deel uit van een generatie Nederlandse fotografen die begin jaren negentig van de vorige eeuw internationale bekendheid kreeg. In plaats van dat haar succes een springplank werd voor een glansrijke carrière, luidde haar succes het begin van het einde in.

Het is schrijnend dat een kunstenaar zo bekend en gewild wordt dat ze het ‘strijdveld’ vroegtijdig moet verlaten. De kunstwereld is een harde wereld, er wordt aan je getrokken, mensen denken geld uit je te halen of zelf roem te vergaren met jouw werk. En jij moet als kunstenaar concessies doen, luisteren naar de voorwaarden van je opdrachtgevers. Van Balen heeft er voor gekozen om daar niet in mee te gaan.

De vader van Van Balen was een werkloze drummer die fervent fotoboeken verzamelde. Toen van Balen zelf werkloos was in 1991 kwam ze via een cursus voor werklozen ook in praktische zin in aanraking met de fotografie en geraakte ze er volledig begeesterd door. Tussen 1991 en 1994 volgde ze een cursus fotograferen en afdrukken in Cultureel Centrum De Moor in Amsterdam, waar werd lesgegeven door toonaangevende Nederlandse fotografen als Koos Breukel en Rineke Dijkstra. Daarna volgde Van Balen de avondopleiding aan de Rietveld Academie (1995-1997) en werkte ze in de schoonmaak om haar studie te bekostigen. Ze fotografeerde analoog met een kleurenfilm om deze later zwart-wit af te drukken.

 

Portret Ghanese zusjes, Celine van Balen

Ghanese zusjes (© Céline van Balen)

 

Net zoals Helga Paris besteedde ze veel tijd aan het opbouwen van een band met haar modellen. Ze verbleef dagenlang in opvangcentra voor ze met fotograferen aanving. En bij individuele poseersessies nam ze de tijd om met haar modellen te praten, zodat ze het stadium van ‘de pose’ voorbij waren. Een poseersessie van 1 à 2 uur leverde 2 à 3 afdrukken op.

 

Rafelrand van de samenleving

Aan het eind van de jaren negentig heeft Van Balen iets ‘aangeraakt’ door terug te grijpen op groot formaat en heeft ze liefdevol en zonder oordeel zwervers, junks en alcoholisten gefotografeerd: de ‘rafelrand’ van de samenleving. Ze wilde ook de culturele diversiteit vastleggen, de foto’s van moslimmeisjes (1997) uit haar afstudeerexpositie werden meteen verkocht.

 

Mannen komen in de regel hun onderwerp niet zó na als wij...

 

Céline van Balen kreeg opdrachten van het Gemeentearchief en Amsterdams Fonds voor de Kunsten, van NRC Handelsblad en het Rijksmuseum, in 2000 had ze een solo-expositie in New York, van het Zwitserse fotomuseum Winterthur kreeg ze in hetzelfde jaar de opdracht om ‘multicultureel Berlijn’ te fotograferen, men wilde hetzelfde als wat ze in Amsterdam gedaan had.  Dit nekte haar. Ze was namelijk een kunstenaar.

Ik dacht en hoopte dat Céline stiekem toch nog wel zou fotograferen, er gaan ook allerlei geruchten daarover, maar tijdens de expositie werd dit door een betrouwbare bron ontkracht.

 

Esther Kroon

De carrière van Esther Kroon kent een gelijkaardig begin als die van Céline van Balen maar kent helaas een nog dramatischer eind.

Kroon (1966–1992) zette haar eerste serieuze stappen in de fotografie toen ze in De Moor een cursus portretfotografie volgde bij Rineke Dijkstra. De twee raakten bevriend en Kroon werkte zo nu en dan als Dijkstra’s assistent.

 

Foto Esther Kroon Meisje met Dodge

© Esther Kroon (KRO-169-2_B-r)

 

In 1988 verbleef ze drie maanden in Barcelona, waar ze met haar Rolleiflex Romakinderen fotografeerde. De serie maakte indruk: het Gemeentearchief en het Amsterdams Fonds voor de Kunst honoreerden haar projectvoorstel in het kader van de jaarlijkse documentaire foto-opdrachten. Daarmee was Kroon de jongste fotograaf die zo’n opdracht toegekend kreeg. In de zomer van 1989 trok ze met haar Hasselblad door de stad om het project te realiseren dat in zijn geheel in Futures Past & Present wordt getoond.

Haar carrière die door het Amsterdamse project Kinderen in de grote stad uit 1989, in een stroomversnelling kwam, werd in de knop gebroken toen ze in 1992, op 25-jarige leeftijd in Guatemala slachtoffer werd van een roofoverval waarbij ze om het leven werd gebracht.

 

Julie Greve

Van de veelbelovende jonge Deense fotografe Julie Greve (1991) wordt in Futures Past & Present onder meer het afstudeerwerk getoond, dat zich onderscheidt door een bijzondere kwaliteit. In haar werk toont Greve een talent voor het maken van portretten dat zich kan meten met dat van Van Balen, Kroon en Paris.

Greve studeerde in de zomer van 2018 af aan Central Saint Martins in Londen met twee indrukwekkende series portretten van jonge vrouwen. In het voorjaar van 2018 won ze de wedstrijd Your Picture / Our Future van het modelabel J.W. Anderson.

 

Foto Bathers Julie Greve

Bathers, 2018 (© Julie Greve)

Analoge fotografie

Greve maakt deel uit van een generatie jonge fotografen die terugkeren naar de analoge fotografie. Voor deze tentoonstelling werkte ze samen met meesterdrukker Peter Svenson, die destijds ook met Van Balen werkte. Greve werkt met uitsluitend Deense meisjes die weinig tot geen ervaring hebben met modelstaan. ‘Although the portraits are very personal images of these girls, I feel the viewer can look at them in different ways,’ zegt Greve. De kijker is vrij om zich te verplaatsen in de persoon naar wie hij kijkt: jonge mensen die aan het begin van hun leven staan.

 

De kijker is vrij om zich te verplaatsen in de persoon naar wie hij kijkt...

 

Ook Greve is zelf nog jong, en dat zie je in haar werk dat nog een eigen stempel mist, het lijkt nog teveel op het werk  van haar voorgangers.

Momenteel werkt Greve in de modefotografie om in haar levensonderhoud te kunnen voorzien, ze hoopt dat er tijd overblijft om vrij werk te maken. En dat hopen wij ook zodat ze zich in alle vrijheid verder kan blijven ontwikkelen.

 

 

Marleen Leysen is beeldend kunstenaar en docent Spaans en Nederlands voor anderstaligen. Zij is lid van de VVAO-afdeling Gooi- en Eemland en maakt deel uit van de fotografenpool van MAAK! KENNIS. Lees meer over fotografie in Tips & Trics voor fotografen.